Federico Garcia Lorca

To 1947 o Νίκος Καββαδίας εκδίδει τη δεύτερη ποιητική συλλογή του, με το όνομα “Πούσι”. Ανάμεσα στα ποιήματα ήταν και ένα με όνομα “Federico Garcia Lorca”, ποίημα το οποίο γράφτηκε με αφορμή τη δολοφονία του Ισπανού ποιητή από τις δυνάμεις του δικτάτορα Φράνκο, κατά τη διάρκεια του Ισπανικού εμφύλιου. Το 1979, θα περιληφθεί στο δίσκο “Σταυρός του Νότου” που κυκλοφόρησε ο Θάνος Μικρούτσικος με μελοποιημένα ποιήματα του Καββαδία.

Ανέμισες για μια στιγμή το μπολερό
και το βαθύ πορτοκαλί σου μεσοφόρι.

Μπολερό είναι ένα ελαφρύ πανωφόρι που τελειώνει πάνω από τη μέση. Αν και σήμερα θεωρείται γυναικείο ρούχο, οι ρίζες του βρίσκονται στην Ισπανία και ξεκίνησε ως αντρικό ρούχο. Το όνομα σχετίζεται άμεσα με τον ομώνυμο χορό και ως ρούχo καθιερώθηκε από τους ταυρομάχους.

Σε συνδυασμό με την αναφορά στο “πορτοκαλί μεσοφόρι” το κεντρικό πρόσωπο είναι ένας ταυρομάχος, αναφορά στην πατρίδα του Λόρκα.

Οι ταυρομαχίες στην Καταλονία έχουν απαγορευτεί από το 2011. Στην υπόλοιπη Ισπανία ακόμα επιτρέπονται, αλλά τα τελευταία χρόνια πληθαίνουν οι φωνές που ζητάνε κατάργησή τους, καθώς πρόκειται για ένα βάναυσο άθλημα.

Αύγουστος ήτανε δεν ήτανε θαρρώ,

Ο Λόρκα δολοφονήθηκε στις 19 Αυγούστου του 1936 από τους φαλαγγίτες του Φράνκο, καθώς είχε έντονη αντιφασιστική δράση. Στις κατηγορίες εναντίον του συμπεριλαμβάνονταν και η ομοφυλοφιλία με αφορμή τη φιλική σχέση που είχε με τον δάσκαλό του, Φερνάντο Ντε Λος Ρίος.

Όταν ο Φράνκο ενημερώθηκε για τη δολοφονία του Λόρκα, είπε: “Μα τι σημασία έχει ένας ποιητής, όταν διακυβεύεται ένας πόλεμος?”

πάντα θα είμαι στο πλευρό αυτών που δεν έχουν τίποτα

Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα

τότε που φεύγανε μπουλούκια οι Σταυροφόροι.

Οι Σταυροφορίες ήταν μία σειρά από πολέμους που ενέκρινε (ή οργάνωσε) η Λατινική εκκλησία κατά το Μεσαίωνα.

Το Ισλάμ είχε επεκταθεί και κατά καιρούς ξεκινούσε τους επονομαζόμενους “Τζιχάντ“, δηλαδή τους ιερούς πολέμους. Η πρόσβαση των Χριστιανών στους Αγίους Τόπους (δηλαδή εκεί που σήμερα βρίσκεται η Παλαιστίνη και η Ιερουσαλήμ) ήταν περιορισμένοι και η δυτική εκκλησία δεν είχε καθόλου επιρροή στην περιοχή.

Έτσι το 1095 ο Πάπας Ουρβανός Β’, κήρυξε την Α’ Σταυροφορία με σκοπό την αποκατάσταση της πρόσβασης των Χριστιανών στην Ιερουσαλήμ. Συνολικά 200 χρόνια μάχονταν η Καθολική εκκλησία με το Ισλάμ για το ποιος θα ελέγχει την περιοχή με τελικό νικητή το Ισλάμ το 1291, οπότε και έπεσε η Άκρα, το τελευταίο προπύργιο των Χριστιανικών στρατευμάτων.

Το 1936, ο Ισπανός επίσκοπος Salamanca Enrique Pla y Deniel επέλεξε να αποκαλεί “Σταυροφόρους” την εθνικιστική παράταξη του Φράνκο, και “Σταυροφορία” την εκστρατεία τους.

Παντιέρες πάγαιναν του ανέμου συνοδιά
και ξεκινούσαν οι γαλέρες του θανάτου.
Στο ρωγοβύζι ανατριχιάζαν τα παιδιά
κι ο γέρος έλιαζε ακαμάτης τ’ αχαμνά του.

Παντιέρα προέρχεται από την Ιταλική λέξη bandiera και είναι η σημαία συνήθως πολεμική ή ναυτική.

Η Γαλέρα είναι ένα είδος πλοίου που προωθείται κυρίως με κουπιά, αν και διαθέτει και πανιά για τις μέρες που είναι ευνοϊκός ο άνεμος. Ήταν πολεμικό πλοίο και χρησιμοποιήθηκε κυρίως από τους Μεσογειακούς λαούς. Πρώτοεμφανίστηκε περίπου το 1000 π.Χ., ενώ συνέχισε να χρησιμοποιείται μέχρι και τον 19ο αιώνα μ.Χ.

Ρωγοβύζι είναι η άκρη του στήθους, ενώ αχαμνά είναι τα αρσενικά γεννητικά όργανα.

Του ταύρου ο Πίκασσο ρουθούνιζε βαριά

Στις 26 Απριλίου του 1937 η Luftwaffe (η Γερμανική αεροπορία) βομβαρδίζει και ισοπεδώνει την Ισπανική πόλη Γκερνίκα στα πλαίσια της υποστήριξης του προσφέρει στον Φράνκο κατά τη διάρκεια του Ισπανικού εμφυλίου. Στην πόλη δεν υπήρχαν ένοπλοι στρατιώτες παρά μόνο άμαχοι.

Ο Πάμπλο Πικάσο θέλοντας να απεικονίσει τη φρίκη της καταστροφής θα δημιουργήσει την ίδια χρονιά τον πίνακα “Γκερνίκα“. Ο Πικάσο απέφυγε να σχεδιάσει αεροπλάνα, βόμβες ή ερείπια. Αντίθετα, κεντρικό ρόλο στον πίνακα έχει ένας ταύρος.

και στα κουβέλια τότε σάπιζε το μέλι.

Κουβέλι είναι η κυψέλη

Και το µέλι του ανθρώπου είναι η ποίηση που πηγάζει από την πληγωµένη του καρδιά, εκεί που η κυρήθρα της ανάµνησης είναι από την πιο ενδόμυχη μέλισσα φτιαγμένη

Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα

Τραβέρσο ανάποδα — πορεία προς το Βοριά.
Τράβα μπροστά —ξοπίσω εμείς— και μη σε μέλει.

Τραβέρσο είναι η αναγκαστική πορεία του πλοίου κόντρα στον άνεμο με σκοπό την αποφυγή των κυμάτων που χτυπάνε το πλοίο από το πλάι.

Η τρίτη ποιητική συλλογή του Καββαδία φέρει τον τίτλο “Τραβέρσο”, πιθανότατα κάτι που δεν είχε αποφασιστεί τη στιγμή που γράφτηκε αυτό το ποίημα.

Κάτου απ’ τον ήλιο αναγαλλιάζαν οι ελιές
και φύτρωναν μικροί σταυροί στα περιβόλια.
Τις νύχτες στέρφες απομέναν οι αγκαλιές
τότες που σ’ έφεραν, κατσίβελε, στη μπόλια.

Ατσίγγανε κι Αφέντη μου, με τί να σε στολίσω;
Φέρτε το μαυριτάνικο σκουτί το πορφυρό.

Κατσίβελος είναι κυριολεκτικά ο τσιγγάνος, ενώ μεταφορικά χρησιμοποιείται για κάποιον που είναι πολύ μαυριδερός. Ατσίγγανος είναι παράφραση της λέξης αθίγγανος, δηλαδή πάλι αναφορά σε τσιγγάνο.

Ο Λόρκα είχε μία ιδιαίτερη σχέση με τους τσιγγάνους. Από το 1914 και μετά θα γνωρίσει τις περιοχές των τσιγγάνων στην Γρανάδα, ενώ το 1922 θα διοργανώσει την πρώτη τσιγγάνικη λαϊκή γιορτή τραγουδιού στην Ανδαλουσία. Το 1928 θα εκδώσει την συλλογή “Romancero gitano”, η οποία στα αγγλικά κυκλοφορεί ως “Gypsy Ballads” ενώ στα ελληνικά μεταφράστηκε ως “Τσιγγάνικο Τραγουδιστάρι”.

Στον τοίχο της Καισαριανής μάς φέραν από πίσω
κ’ ίσα έν’ αντρίκιο ανάστημα ψηλώσαν το σωρό.

27 Απριλίου του 1944 μια διμοιρία του ΕΛΑΣ υπό τον ανθυπολοχαγό Μανώλη Σταθάκη έστησε ενέδρα και σκότωσε τον υποστράτηγο της 41ης Μεραρχίας Οχυρών της ναζιστικής Γερμανίας Φραντς Κρεχ, καθώς και της συνοδείας αυτού. Οι κατοχικές δυνάμεις αποφάσισαν άμεσα ως αντίποινα να εκτελέσουν 200 κρατούμενους, στη μεγάλη πλειοψηφία μέλη του ΚΚΕ και του ΕΑΜ, οι οποίοι τους είχα παραδοθεί από την καθεστωτική κυβέρνηση του δικτάτορα Μεταξά.

Την 27ην Απριλίου 1944 κομμουνιστικαί συμμορίαι παρά τους Μολάους κατόπιν μιας εξ ενέδρας επιθέσεως εδολοφόνησαν ανάνδρως έναν Γερμανόν Στρατηγόν και τρεις συνοδούς του. Πολλοί Γερμανοί στρατιώται ετραυματίστησαν. Ως αντίποινα διατάχτηκε:

Ο τυφεκισμός 200 Κομμουνιστών την 1.5.1944.

Ο τυφεκισμός όλων των ανδρών τους οποίους θα συναντήσουν τα γερμανικά στρατεύματα επί της οδού Μολάοι προς Σπάρτην έξωθεν των χωρίων.

Υπό την εντύπωσιν κακουργήματος τούτου Έλληνες εθελονταί εφόνευσαν αυτοβούλως 100 άλλους κομμουνιστάς.

Ο Στρατιωτικός Διοικητής Ελλάδος – Καθημερινή, 30 Απριλίου 1944

Το βράδυ της παραμονής της Πρωτομαγιάς στο στρατόπεδο του Χαϊδαρίου στήθηκε ένα γλέντι αποχαιρετισμού. Οι 200 Ακροναυπλιώτες και Αναφιώτες που είχαν καταλάβει ότι ήταν αυτοί που θα εκτελεστούν αποφάσισαν να αποχαιρετιστούν με χορό και τραγούδι.

Το επόμενο πρωί άρχισε η εκφώνηση των ονομάτων των μελλοθάνατων. 71ο ακούστηκε το όνομα του Ναπολέωντα Σουκατζίδη. Διερμηνέας του στρατοπέδου, ιδιαίτερα αγαπητός στους συγκρατούμενούς του και στέλεχος του ΚΚΕ με σημαντική συνδικαλιστική δράση. Ο διοικητής του στρατοπέδου, του έδωσε τη δυνατότητα να αποφύγει την εκτέλεση, αν πάει κάποιος άλλος στη θέση του. Σε αυτό ο Σουκατζίδης απάντησε: “Ή 199 ή 200 με μένα”.

Θανάση μην ξεχνάς ποτέ πως είσαι Έλληνας κρατούμενος και εξυπηρετείς Έλληνες στρατιώτες. Να είσαι πάντα καλός μαζί τους. Στο πρόσωπό σου τους αποχαιρετώ όλους

Ναπολέων Σουκατζίδης, απευθυνόμενος στο δεύτερο διερμηνέα του στρατοπέδου, Θανάση Μερεμέτη

Στη διαδρομή προς το σκοπευτήριο της Καισσαριανής, οι μελλοθάνατοι πετούσαν τα τελευταία σημειώματα προς τους φίλους και της οικογένειές τους. Περαστικοί αναλάμβαναν να τα μαζέψουν και να τα παραδώσουν στις οικογένειες.

Η εκτέλεση των Ελλήνων γινόταν σε 20άδες. Η κάθε 20άδα αναλάμβανε να φορτώσει στα φορτηγά τα πτώματα των προηγούμενων 20. Μαρτυρίες λένε ότι το χώμα δεν προλάβαινε να απορροφήσει το αίμα των δολοφονηθέντων.

Όταν ο Γερμανός αξιωματικός ρώτησε αν είχαν κάτι να πουν πριν την εκτέλεση, η απάντηση ήταν: “Ζήτω η Ελλάδα. Ζήτω η λευτεριά”

Κοπέλες απ’ το Δίστομο φέρτε νερό και ξίδι.

Το Δίστομο είναι κωμόπολη του νομού Βοιωτίας. Κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου εκεί επιτελέστηκε ένα από τα μεγαλύτερα εγκλήματα πολέμου των Γερμανών, όχι μόνο κατά της Ελλάδος, αλλά γενικότερα. Έχει μείνει στην ιστορία με τον όρο “Η σφαγή του Δίστομου“.

Το καλοκαίρι του 1944 η Γερμανία βρίσκεται σε μεγάλη πίεση, τόσο από συνεχόμενες ήττες σε Πανευρωπαϊκό επίπεδο, όσο και από δράση των ανταρτών του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ εντός Ελλάδος. Η απόφαση είναι να μετατεθούν δυνάμεις από την Ελλάδα προς τη Νορμαδία, όπου τα γερμανικά στρατεύματα προσπαθούν να ανασυγκροτηθούν.

Ο 2ος λόχος του 8ου Συντάγματος της 4ης Αστυνομικής Τεθωρακισμένης Μεραρχίας Γρεναδιέρων των SS υπό τον λοχαγό Φριτς Λάουτενμπαχ, λαμβάνει εντολή να κινηθεί από τη Λιβαδειά προς τα χωριά Δίστομο, Στειρί και Κυριάκι. Πολλά μίλια μακρυά από το Δίστομο δέχεται ενέδρα από τους αντάρτες την οποία και απωθεί.

Ως αντίποινα ο Λάουτενμπαχ αποφασίζει να κινηθεί προς το Δίστομο και να αρχίσει τη σφαγή όσων έβρισκαν στο χωριό. Στο Δίστομο δεν υπήρχαν αντάρτες. Ήταν όλοι άοπλοι άντρες, γυναίκες και παιδιά. Η μανία των Γερμανών ήταν τόσο μεγάλη που βίαζαν γυναίκες, εκτελούσαν βρέφη και έφτασαν μέχρι και να αποκεφαλίσουν τον ιερέα του χωριού.

Αντίκρισα στη μέση του σπιτιού την αδελφή μου ανάσκελα, γυμνή από τη μέση και κάτω. Το φουστάνι της ήταν γυρισμένο προς τα πάνω και σκέπαζε το σχισμένο και κομματιασμένο στήθος της, το πρόσωπό της ήταν παραμορφωμένο, όλο το σώμα της κατακομματιασμένο. Μα το χειρότερο και φρικαλεότερο θέαμα ήταν, όταν από τη στάση του σώματός της κατάλαβα ότι οι Γερμανοί είχαν βιάσει το άψυχο κορμί της. Δίπλα της βρισκόταν το τεσσάρων μηνών κοριτσάκι της λογχισμένο, με σπασμένο το κεφαλάκι του, και στο στόμα του είχε τη ρώγα του στήθους της μάνας του που είχαν κόψει εκείνοι οι κανίβαλοι. Το άλλο κοριτσάκι της, η 6χρονη Ελένη, βρισκόταν στο κατώφλι του σπιτιού μέσα σε μια λίμνη αίματος με βγαλμένα τα σπλάχνα του. Το είχαν ξεκοιλιάσει με μαχαίρι. Το αγόρι της, ο 3χρονος Γιάννης, το βρήκα νεκρό στην αυλή με λιωμένο κεφάλι

Αφήγηση επιζώντων της σφαγής

Η σφαγή σταμάτησε μόνο όταν νύκτωσε. Πριν οι Γερμανοί αποχωρήσουν από το Δίστομο, έκαψαν τα σπίτια του χωριού.

Κι απάνω στη φοράδα σου δεμένος σταυρωτά
σύρε για κείνο το στερνό στην Κόρδοβα ταξίδι,
μεσ’ απ’ τα διψασμένα της χωράφια τ’ ανοιχτά

Ο Ροδρίγο Ντίαθ δε Βιβάρ ήταν Καστιγιάνος ευγενής και στρατιωτικός στην μεσαιωνική Ισπανία. Οι Μαυριτανοί τον αποκαλούσαν “Ελ Σιντ” που σήμαινε “Ο Άρχοντας” ενώ οι Χριστιανοί “Ελ Καμπεαδόρ”, δηλαδή “Ο Υπερασπιστής”.

Σε μια ταραγμένη εποχή για την κατακερματισμένη Ισπανία, με πολλά κρατίδια και πολλούς βασιλείς να πολεμούν μεταξύ τους, η φήμη του Ροδρίγο μεγάλωνε ως ικανού στρατιωτικού και ηγέτη. Αφού υπηρέτησε διάφορους βασιλείς, εν τέλη επήλθε η ρήξη με τον Αλφόνσο τον ΣΤ΄, ο οποίος και εξόρισε τον Ροδρίγο. Παρά τη διαταγή του βασιλιά ότι έπρεπε να φύγει μόνος από τη χώρα, 2000 στρατιώτες τον ακολούθησαν, πιστοί στον αγαπημένο τους ηγέτη.

Με αυτόν τον μικρό αλλά υπολογίσιμο στρατό, ο Ροδρίγο βγήκε από τα σύνορα της τότε Ισπανίας και ξεκίνησε μια εκστρατεία στα νότια της Ιβηρικής χερσονήσου που εκείνη την εποχή ήταν υπό την κατοχή των Αράβων. Οι συνεχείς επιτυχίες του μεγάλωσαν τη φήμη του, δημιούργησαν τον μύθο του “Ανίκητου” και ο στρατός του συνεχώς μεγάλωνε καθώς πολλοί ήταν αυτοί που ήθελαν να είναι μέρος ενός στρατού που δεν χάνει ποτέ.

Η πιο σημαντική νίκη του ήταν η κατάκτηση της πλούσιας Βαλένθια η οποία τότε διοικούνταν από τον εμίρη Αλ Καντίρ, υποτελή του Αλφόνσο. Καθ’οδόν προς την Βαλένθια, ο Ροδρίγο με μια εξαιρετική στρατιωτική μανούβρα, θα αιχμαλωτίσει Ρεϋμόνδο Βερεγγάριο της Βαρκελώνης και θα τεθεί επικεφαλής των 5000 αντρών του, ανεβάζοντας έτσι το νούμερο των δυνάμεών του στις 7000. Με τόσο μεγάλο στρατό να παρελαύνει προς την Βαλένθια, ο Αλ Καντίρ δεν προέβαλε καμία αντίσταση και απλά άνοιξε τις πύλες της πόλης.

Ο Ελ Σίντ πέθανε στις 10 Ιουλίου του 1099. Ο θρύλος λέει ότι μετά τον θάνατό του, τον έδεσαν πάνω στο άλογο και το έστειλαν στη μάχη. Ο εχθρός με το που τον είδε, φοβήθηκε τόσο που τράπηκε σε φυγή και έτσι ο Ελ Σιντ κέρδισε την τελευταία του μάχη, ακόμα και νεκρός. Μόνο η γυναίκα του το γνώριζε ότι ήταν νεκρός, για να μην επιρρεαστεί η ψυχολογία των αντρών του.

Βάρκα του βάλτου ανάστροφη, φτενή, δίχως καρένα.

Φτενή: η ισχνή, δίχως πάχος

Καρένα (ή καρίνα): το κατώτερο τμήμα του σκελετού ενός πλοίου ή μιας βάρκας, που εκτείνεται από την πλώρη ως την πρύμνη· αποτελείται από ένα ή από περισσότερα ξύλινα ή σιδερένια δοκάρια και λειτουργεί ως αντίβαρο για την καλύτερη ισορροπία και πλεύση του σκάφους

Σύνεργα που σκουριάζουνε σε γύφτικη σπηλιά.
Σμάρι κοράκια να πετάν στην έρημην αρένα
και στο χωριό ν’ ουρλιάζουνε τη νύχτα εφτά σκυλιά.

Ο αριθμός 7 συναντάται συνεχώς, από τις επιστήμες, μέχρι τη θρησκεία. 7 ενδιαφέροντα παραδείγματα είναι τα εξής:

• 7 είναι τα σώματα του Ηλιακού Συστήματος που είναι ορατά με γυμνό μάτι από τη Γη: ο Ήλιος, η Σελήνη και 5 πλανήτες (Άρης, Ερμής, Δίας, Αφροδίτη και Κρόνος)
• 7 είναι η ουδέτερη τιμή του pH, ανάμεσα στην οξύτητα και στην αλκαλικότητα
• Υπάρχουν 7 θεμελιώδεις μονάδες στο Διεθνές σύστημα μονάδων (SI): το μέτρο, το χιλιόγραμμο, το δευτερόλεπτο, το αμπέρ, ο βαθμός Κέλβιν, το γραμμομόριο και η καντέλα.
• «Νόμος του Μίλλερ» (George A. Miller, 1956): Ο αριθμός των αντικειμένων που μπορεί να συγκρατήσει ένας μέσος άνθρωπος στη «μνήμη εργασίας» του είναι 7 ± 2.
• Το επτά ήταν ο τέλειος αριθμός των Πυθαγορείων
• Οι 7 αρετές στην Καθολική Εκκλησία
• 7 είναι τα στρώματα της Γης και 7 οι ουρανοί κατά τη μουσουλμανική διδασκαλία.

Υστερόγραφο

Κατά τη συγγραφή αυτού του άρθρου, προσπάθησα να βρω πληροφορίες για κάποιες αναφορές που εμφανίζονται μέσα στο ποίημα του Καββαδία που μου φάνηκαν ενδιαφέρουσες. Δεν προσπάθησα να ερμηνεύσω και να αναλύσω τη σκέψη του ποιητή ή να βρω τι ήθελε να παρουσιάσει πίσω από κάποιες από αυτές τις αναφορές.

Αν κάποιος ενδιαφέρεται να εμβαθύνει στο ποίημα προτείνω να διαβάσει το κείμενο της Ελένης Τσιντώνη με τίτλο “Νίκος Καββαδίας – Federico Garcia Lorca Δύο εθνικές ταυτότητες συναντώνται“. Εμένα με βοήθησε πάρα πολύ στη συγγραφή του άρθρου και την ευχαριστώ ιδιαίτερα.